Edward Callow

Phynodderre.

Historia czarodziejskiej miłości

i inne legendy z Wyspy Man

Przełożył Marek Skowerski

Wprowadzenie – Dorota Karkut

Armoryka

Sandomierz

BIBLIOTEKA CELTYCKA, Nr 7

Redakcja serii: Andrzej Sarwa

Redaktor tomu: Joanna Sarwa

Projekt okładki i opracowanie graficzne: Juliusz Susak

Ilustracja na okładce: Luis Ricardo Falero (1851-1896), Lily Fairy (1888), (licencja public domaine),

źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Falero_Luis_Ricardo_Lily_Fairy_1888.jpg

Ilustracja na 10 stronie książki: Edward Robert Hughes (1851-1914), Midsummer Eve (1908), (licencja public domaine), źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edward_Robert_Hughes_-_Midsummer_Eve_(1908c).jpg

Autor: Edward Callow (1825-1900)

Tytuł oryginału: The Phynodderree and other legends of the Isle of Man

Podstawa przekładu: THE PHYNODDERREE AND OTHER LEGENDS OF THE ISLE OF MAN.

BY EDWARD CALLOW.

WITH SIXTY ILLUSTRATIONS.

Drawn expressly for this Work, and Engraved on Wood, by W. J. Watson.

J. Dean & Son, London [1882]

źródło tekstu: The Internet Sacred Text Archive – http://www.sacred-texts.com/neu/celt/phy/index.htm (20.10.2009); licencja: This text is in the public domain worldwide.

Copyright © 2009, 2013 for the Polish edition by Wydawnictwo „Armoryka”

Copyright © 2009, 2013 by for the Polish translation by Marek Skowerski

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel (0-15) 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.strefa.pl/

ISBN 978-83-64145-23-0

Konwersja:

Wyspa Man

Wyspa Man - porosła wrzosem i smagana wiatrem, piękna i malownicza wyspa w archipelagu Wysp Brytyjskich. Położona na Morzu Irlandzkim, pomiędzy Wielką Brytanią i Irlandią. Choć sama wyspa jest w większości nizinna, jednak charakterystyczne są tam przepiękne krajobrazy górskie i morskie. W kształcie przypomina owal o maksymalnej rozciągłości 52 na 22 km.

Legendy głoszą, że Wyspa Man powstała w wyniku sporu o kobietę pomiędzy irlandzkim herosem Finnem Mac Coole i nieznanym z imienia wojownikiem z Anglii. Podczas walki wielki kawał Irlandii został z niej wydarty i rzucony na środek Morza Irlandzkiego - tak miała powstać wyspa Man.

Pierwsze ślady osadnictwa sięgają czwartego tysiąclecia p.n.e. W V w. przybyli tu Celtowie, których język i kultura przetrwały ponad 2000 lat. W IX w. władzę przejęli Wikingowie z Norwegii, ich pobyt na wyspie odcisnął się głęboko w miejscowej kulturze. Pozostawali tu aż do XIII w. Po tym okresie przez 200 kolejnych lat zwierzchność przenosiła się z Anglii do Szkocji, przez krótkie chwile władali nią Irlandczycy, by ostatecznie pozostać w monarchii brytyjskiej i stać się w 1828 r. terytorium podległym Koronie Brytyjskiej.

Symbolem i herbem Man są charakterystyczne trzy nogi (a dokładniej triskelion - symbol znany już od czasów starożytnych). Ten starożytny znak wirującego słońca - potęgi życia - często pojawiał się w kultach pogańskich.

Rdzenną ludność wyspy stanowią celtyccy Manxowie. Językiem oficjalnym jest angielski; manx jest już praktycznie wymarłym językiem. Podejmowane są próby ożywienia go i wiele osób mieszkających na wyspie uczy się języka mańskiego jako drugiego, po angielskim (ocenia się, że żyje ok. 500 osób, zrzeszających się w Stowarzyszeniu Języka Mańskiego, potrafiących się porozumieć w tym języku).

Mieszkańcy Wyspy Man są bezpośrednimi spadkobiercami kultury Celtów, którzy byli ludem barwnym i romantycznym. Stawiali wolność wyżej od bezpieczeństwa, lojalność wyżej od zdrowego rozsądku. Cechował ich optymizm i odwaga, a także umiłowanie piękna i estetyki. Piękno kobiety, mężczyzny, krajobrazu, doskonałego przedmiotu sławili na różne sposoby w pieśniach, poezji i swoich obrzędach. Historia Celtów zachowała się w opowieściach o przygodach i cudach; ich zamiłowanie do opowiadań znajduje wyraz w mitach i legendach. Mitycznym bohaterem mieszkańców wyspy Man i jej właścicielem był Manannan (a raczej Manannan Mac Lir). Jako czarownik potrafił na życzenie zmienić swój kształt. Specjalnie roztaczał mgłę wokół swojej wyspy, aby nie została dostrzeżona przez przepływające w jej pobliżu łodzie. Na wizerunkach przedstawiano go jako wspaniałego wojownika. Jechał na swym rydwanie po morskich falach. Posiadał magiczną łódź oraz opończę i hełm, które czyniły go niewidzialnym. Jego siedzibą był Tir Tairni-giri („Ziemia obiecana”), magiczna wyspa.

Ciekawostką jest legenda o rasie kotów Manx (są to koty bez ogona). Jedna z wersji przekazów głosi, że irlandzcy wojownicy dekorowali kiedyś swoje hełmy kocimi ogonami. Wówczas troskliwe kocie matki, dla uchronienia potomstwa przed skutkami popytu wynikłego z militarnej mody, odgryzały kociętom ogony zaraz po urodzeniu.

Bardzo ważnym elementem kultury mańskiej jest uwielbienie dla muzyki. Wyspa Man szczyci się muzyką ludową, która jest ekspresywnie wyrażana podczas ludowych tańców, instrumentalnych pokazów oraz pieśni ludowych śpiewanych zarówno w języku celtyckim, jak i angielskim.

Celtowie to waleczny, starożytny lud o bogatej, barwnej i intrygującej kulturze. Ich potomkowie żyją do dziś na Wyspie Man, szczycą się bogatą i niepowtarzalną kulturą i tradycją, czego dowodem jest niniejsza książka - Phynodderree i inne legendy z Wyspy Man.

Dorota Karkut

Wstęp Autora

Wiara w istnienie elfów jest najsilniej zakorzeniona na Wyspach Brytyjskich wśród mieszkańców Wyspy Man. Pomimo tendencji obecnych czasów stawiających na piedestale rozum i niszczących spuściznę edukacji dziewiętnastowiecznej na temat poezji, romansu i rycerskości, wciąż w wielu regionach, a zwłaszcza w tych górskich, zaskakująca jest siła wiary w zjawiska nadnaturalne.

Ludzie z Wyspy Man wciąż przekazują sobie opowieści o dobrych i złych elfach a ci, których ciekawią tradycje wieśniaków z Man, zobaczą i usłyszą coś, co przekroczy ich oczekiwania. Przeciętny turysta odwiedzający Wyspę podczas letnich wakacji i trzymający się utartych szlaków wycieczkowych niewiele się dowie, ale ten, kto zejdzie z ubitego szlaku i podąży w głąb tego górzystego regionu, będzie usatysfakcjonowany.

Podczas zbierania materiałów do opowieści o Kielichu Mszalnym w Kirk Malew, odwiedziłem plebanię, aby potwierdzić, o ile to możliwe, datę jego zniknięcia. Waldorn pisze w swej „Historii”, że czarodziejski Srebrny Kielich jest przechowywany w skarbcach kościoła. W czasie rozmowy o utrzymującej się wierze w elfy pleban powiedział, że jeden z jego parafian - regularnie uczęszczający do kościoła farmer - wyraził ostatnio głębokie przekonanie, że elfy naprawdę pojawiają się w dolinie, w której mieszka. Na pytanie księdza: „- Czy kiedykolwiek w swoim życiu widziałeś elfa?”, odpowiedział on „- Nie! Nie mogę powiedzieć, że widziałem takie stworzenie, ale czułem jego zapach wystarczająco często.”

Sir Walter Scott w swym dziele „Peveril ze szczytu”, podał zarys legendy o Mough-dy-Dhoo, upiornym czarnym psie z Zamku Peel, a w swoich notatkach odnosił się on także do innych. Waldron, w swej oryginalnej „Historii Wyspy Man”, czyni aluzje do kilku legend i mówi wiele interesujących rzeczy o przesądach ludzi z Man i ich wierze w elfy.

Od dawna marzyłem o tym, by uratować przed zapomnieniem niektóre legendy, towarzyszące mej młodości i zaprezentować je czytelnikom w interesujący sposób. Jeśli zaś po lekturze tych historii zrodzi się w kimś chęć zwiedzenia pięknej Wyspy Man, wtedy moja praca nie pójdzie na próżno.

Jestem głęboko wdzięczny świętej pamięci Jamesowi Burmanowi, Wielmożnemu Panu, F.R.A.S, Sekretarzowi Zastępcy Gubernatora oraz Radzie Wyspy, świętej pamięci Paulowi Bridsonowi, Wielmożnemu Panu, Honorowemu Sekretarzowi Towarzystwa Manx, oraz innym, za mnogość materiałów na temat tych podań.

Jeśli podania te zostaną ciepło przyjęte przez czytelników, poczuję się zachęcony do powtórzenia tego eksperymentu, gdyż jest dużo więcej legend z Wyspy Man, o których myślę, że okażą się być zarówno interesujące, jak i przyjemne w odbiorze.

Edward Callow

Dedykuję tę książkę drogim czarodziejkom swego własnego domu, Sarah Frances, Frances Elizabeth i Alice Mary.

Edward Callow

Ach, Wyspo Mona, piękna Wyspo Mona,

Nie ma kraju mi droższego niż ty,

Twych pokrytych janowcem i wrzosem wzgórz,

Wodospadów i szemrzących potoków,

Które wpadają do szerokiego, zielonego morza.

Lubię samotnie spacerować

Nad brzegami twych bulgoczących strumieni

Lub też siedzieć i rozmyślać na porośniętym mchem kamieniu

O czarodziejskich stworzeniach, ograch i gnomach,

Które chowają się przed promieniami boskiego słońca.

Słodko jest chodzić samemu

O północy po srebrzystym piasku,

Wpatrując się w fale zalane księżycową poświatą.

To tu, to tam, zdają się one

Radośnie całować ląd.

Każda dolina, góra i rozpadlina,

Każdy wodospad, strumień i morze,

Jaskinia, skała, port i zatoka,

Ostatnie domy rodzaju elfiego i czarodziejskich stworzeń,

O piękna Mono, one wszystkie są mi drogie.

„Potem wznosimy się w powietrze

Uniesieni przez parę motyli

Zaprzęgniętych do niebieskiego płatka”