Józef Łabuński

BOLKO SZCZODRY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Rok 1058.

RADNA KOMNATA W KRAKOWIE.

KRUŻGANEK ZAMKOWY W KRAKOWIE.

ŚWIETLICA DOBROGNIEWY W KRAKOWIE.

DWORZEC WOJEWODY PEŁKI W PROSZOWICACLI.

Rok 1071.

SALA NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

PROSZOWICE. DWORZEC PEŁKI. ŚWIETLICA ELŻBIETY. WIECZÓR.

BRZESKO. KOMNATA WE DWORCU SIECIECHA.

BRZEG BUGU. NA PRZODZIE STOI KURNA CHATA.

SALA NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

SALA RADNA NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

REFEKTARZ KLASZTORNY W MOGILNIE.

POKÓJ KRYSTYNY NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

POKÓJ BISKUPA STANISŁAWA.

11 -go Kwietnia 1079 r.

PRZED KOŚCIOŁEM ŚW. MICHAŁA NA SKAŁCE.

RYNEK KRAKOWSKI.

LAS.

SALA TRONOWA NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

GOSPODA ARCYBISKUPA GNIEZNIEŃSKIEGO W KRAKOWIE.

SYPIALNA KOMNATA BOLESŁAWA.

BOLKO SZCZODRY

Tragedya

Łabuński Józef

Rok 1058.

RADNA KOMNATA W KRAKOWIE.

( Panowie Radni, na ławach przy stole, głośno i gwarnie rozprawiają ).

GŁOSY.

Czy namaszczony, czy nie namaszczony,

Zawszeć on królem i panem jest naszym!

INNE GŁOSY.

Księciem się zrodził, lecz królem się stanie

Z woli kościoła....

Niechaj tę wolę wyprosi, wysłuży...

DOBROGOST, kasztelan krakowski

( wstaje, głośno ).

Ej, źle gadacie!... A gdyby też prosić,

Ni służyć nie chciał?

GŁOSY.

To królem nie będzie!

PEŁKA, wojewoda krakowski

Będzie nam panem, choć nie namaszczony.

DOBROGOST.

Tylko że łacniej go będzie odstąpić,

Lub z kraju wygnać...

GŁOSY.

To swoje ty mówisz.

Ale nie nasze!

DOBROGOST.

Wy z ogniem igracie:

Nie w smak mu pójdą te rządów początki,

A potem na was to wszystko się skrupi...

Ja niechcę Rady. Ja idę do króla,

Prosić, by przyjął koronę ojcowską.

Kto ze mną idzie?

( Kilka osób wstaje; zamięszanie ).

PEŁKA.

Co na to biskupi?

GŁOSY.

Za kasztelanem!

INNE GŁOSY.

Kto pójdzie, ten zdrajca! Nie wszyscy radni swe głosy podali!

PEŁKA.

Ojcze gnieźnieński, co ty na to rzekniesz?

STEFAN, arcybiskup gnieźnieński.

Pan to nasz rodny, dobrodziej i książe,

Ale za młody... Jam ci nie od tego,

By go uwieńczyć — lecz jeszcze nie teraz;

Teraz zawczasu: poczekać, poczekać...

( Zamięszanie wzrasta. Aaron, biskup krakowski wychodzi na środek ).

AARON

(gromkim głosem ).

Rada skończona!

( cisza zalega )

Od przeszło dwóch godzin

Tyle słów próżnych! Dopiero to jedno

Jak ostrym mieczem przecięło wsze spory.

Więc już po radzie...

Rozchodźcie się, radni!

DOBROGOST.

Radni precz pójdą, gdy radę zakończą.

Wyście swe głosy podali, i tylko —

Wyście nam równi...

AARON

( dumnie ).

My równi? Naprawdę?

Więc niech z was który mu włoży koronę,

A który drugi namaści olejem

Ramię królewskie!

GŁOSY.

To wasze są rzeczy...

DOBROGOST.

Lecz o nich Rada stanowi biskupom

Każe wykonać.

AARON.

Gdybyście tu wszyscy,

W pełnej tej Radzie, wyrzekli: "namaścić!"

A nam duch boży-by rzeki: "zaniechajcie!"—

Nie byłby widział Bolesław korony.

A gdyby żaden z was nie chciał wieńczenia,

A nam-by kościół nakazał je spełnić —

Było by, święcie, choćby przeciw wszystkim!

Ojcze gnieźnieński! Tyś mądre rzeki słowa:

Bolko za młody. Niech sobie koronę

Wprzód wypracuje... My jej dziś nie damy.

A wy, gdy chcecie, dawajcie ją zaraz,

Niech sobie wkłada. To tylko nie wiemy,

Czy, tak włożona, korona mu będzie!

( Wchodzi Wszebór ).

WSZEBÓR.

Król idzie!

DOBROGOST.

Będzie wam ciepło, panowie!

(Odchodzi na stronę; koło niego grupuje się kilka osób. — Wchodzi Bolesław, z nim Dobrogniewa, jego matka, za nimi drużyna i rycerze ).

BOLESŁAW

( po krótkiej chwili milczenia, do arcybiskupa ).

Za sześć tygodni, w oktawę Trzech Króli,

Zjadę do Gniezna. Na dzień ten wyznaczam

Koronacyę.

ARCYBISKUP.

Jam słaby jest, panie...

Zwolnij mię, panie...

BOLESŁAW.

Możecie w zastępstwie

Wysłać biskupa z Krakowa.

( do Aarona )

Wam, ojcze.

Cześć ta należy...

AARON.

Słyszałem rozkazy

O koronacji z ust księcia ziemskiego;

Lecz książe niebios mi woli swej jeszcze

O namaszczeniu nie odkrył.

BOLESŁAW

( odstępuje ).

Co mówisz?

( po krótkiej chwili )

A wy co na to, panowie? Milczycie?

Więc to tak o tem radziliście długo?

Chcecie sprobować, czy mnie, jak Mieszkowi,

Można się stawić zuchwale i hardo?

Ha, zobaczycie!

( otwiera okno )

Hola! rycerstwo! Tu radni panowie

Postanowili korony mi nie dać.

Czy wy w tem także za nimi idziecie?

( na podwórzu i na scenie między drużyną poruszenie )

GŁOSY.

Precz z wielmożami! Każ zdrajców rozsiekać!

Wdziej sam koronę!

BOLESŁAW

(ula rudy ).

Naprawdę, nie trzeba

I dwóch słów moich, a marnie zczeźniecie!

AARON

( podchodzi prędko do drugiego okna ).

Zbrojni biskupi! Tu do mnie! Na pomoc!

Rozpędzić zgraję!

( za sceną krzyki )

BOLESŁAW.

Co?! Ty mnie wyzywasz?

Wszebor, do boju!

( Biegnie do drzwi: Dobrogniewa go zatrzymuje )

DOBROGNIEWA.

Stój! Stój! Bolesławie!

Masz-że zaczynać swe rządy królewskie

Od przelewania krwi bratniej? Alboż ci

Nic już jej nie żal? Na słowa biskupa

Nie zważaj, królu — co mu do tych ludzi?

Obcy mu legną i obca krew ujdzie...

A to krew twoja, to drogie twe mienie,

To twoje skarby... Tych skarbów marnować

Nie powinieneś!...

BOLESŁAW.

Tak, matko, tak mówisz!

( Do Wszebora )

Zaniechać walki. Niech krzyków nie słyszę.

( Wszebor odchodzi )

Panowie radni, jesteście w mym ręku.

Mógłbym was zakuć, powrzucać do jamy,

Lub jako zdrajców rozsiekać na cząstki...

Że tak nie czynię — dziękujcie jedynie

Słowom mej matki... Cichaczem, jak zdrajcy.

Wyście się wszyscy wymknęli z komnaty,

Gdzie jeszcze zwłoki rodzica nie skrzepłe

Stoją na marach, i bunty niecicie...

Jeszcze żelazna Kaźmierza prawica

W grób nie odeszła, a już wy mnie, jego

Pierworodnemu, przeczycie korony!

Radni panowie, tej waszej wierności,

Którą-m tu znalazł w dniu pierwszym mych rządów

Ja niezapomnę wam nigdy...

DOBAROGOST

( ze seemi stronnikami podchodzi do niego ).

Mój królu!

Wyrzuć nas z Rady, bo my z taką Radą

Siedzieć nie chcemy... Nie próżnej swawoli,

Jeno miłości ku ziemi swej pełni,

Oto pokornie do nóg ci się chylim:

Czyń tak, jak zechcesz. Twej woli jedynie

Posłuch dać chcemy, a nie czyjej innej,

Ni wojewódzkiej, ni radnej, ni księżej.

BOLESŁAW.

Tyś, Dobrogoście, wybawił z niesławy,

Radę krakowską...

Słuchajcie, radni! Ja nie chcę korony,

Którą być swoją mienicie własnością;

Mierzi mię taka. Ja sobie zdobędę

Inną, świetniejszą, sławniejszą i większą,

I sam ją wdzieję...

Chodź ze mną, matko... Na Radzie krakowskiej

Nie nasze miejsce.

( Odchodzi z Dobrogniewą i drużyną ).

DOBROGOST.

Wiatry-ście sieli, więc burzę pożniecie.

KRUŻGANEK ZAMKOWY W KRAKOWIE.

BOLESŁAW i WIZNA podskarbi.

WIZNA

Oto poborcy, mój królu, przystawy

Włodarze twoi i różni dzierżawcy

Danie przynieśli kujawskie i płockie,

I sandomierskie... Same prawie złoto...

Każesz przy sobie je w skrzynie przesypać?

BOLESŁAW.

Syp je gdzie zechcesz.

WIZNA

Rozkażę tu przynieść,

I tu przesypać. Boję się, by czego

Nam nie uronić.

BOLESŁAW.

Rób jak chcesz, mój stary.

WIZNA

Ojciec twój, panie, rzetelnie pilnował

Skarbca swojego. Żadna sztuka złota

Marnie nie poszła: sam ze mną odliczał.

Sam je odkładał, zamykał i chował...

I doszedł tego, że nawet bez wojny,

Miał skrzynie pełne.

( Przywołuje dworzan i wydaje im rozkazy. Jedni z nich wnoszą worki, inni skrzynie i podług wskazówek Wizny porządkują złoto. — Bolesław stoi zamyślony ).

WIZNA

( patrzy chwilę na Bolesława milcząc ).

Chmurnyś i milczysz? Oj wiem, co się święci,

Wiem jakie dumy po głowie ci snują:

Mierzi cię pokój i życie bezczynne?

Krew niespokojna znów rwie się do boju?

Oj, warto krwi tej upuścić co nie co,

Bo nazbyt kipi...

( podchodzi do niego )

A dobrze pamiętam,

Jak wielki pradziad twój, w krześle wygodnem

Siedząc, w kożuszku, przed ogniem, wyrzekał:

— A byłem wtedy wyrostkiem pod wąsem —

"Nie ma to, ludzie, jak ciepły kożuszek,

Ogień i spokój"... I ty będziesz jeszcze

Tęsknił do swego kożuszka ciepłego,

I do spokoju...

( Przed chwilą wszedł Stary kleryk, zrobił parę kroków do króla, lecz na widok skarbów stanął olśniony. )

KLERYK

( wzdycha jękliwie ).

Eheu! me miserum!

WIZNA.

Czego ty stękasz?

KLERYK.

Eheu! Eheu! Eheu! ( Dworzanie zaczynają się śmiać z niego. )

WIZNA.

Czego tak jęczysz? Czy kto cię potrącił?

A mów-że, księże!

KLERYK

( do króla ).

O wielki mój królu!

Dusza mię srodze zabolała ninie

Na widok chwały i bogactwa twego.....

Porównywając z twojemi skarbami

Moje ubóstwo, z twem szczęściem mą dolę,

Westchnąłem z żalu.

BOLESŁAW.

Bogactw mi zazdrościsz?

KLERYK.

Ej, miłościwy, czyż może robaczek

Słonku zazdrościć? Jednakże niechaj-by

I on też błyszczał, choć jak świętojański,

Co jasno świeci, a nie jest wielmożny.

BOLESŁAW.

Bierz tyle złota, ile unieść zdołasz.

KLERYK

( zdziwiony ).

Panie potężny, ja mam dużo siły,

Dużo udźwignę...

BOLESŁAW.

To dźwigaj. Opończę

Zwlecz z siebie, ładuj ją całą...

KLERYK.

O Deus!

BOLESŁAW.

Nie trzep modlitwy, a zwijaj się prędko,

Bom, pomyślawszy, gotów cofnąć słowo.

KLERYK.

Broń ciebie Boże od grzechu takiego!

( zrzuca sutanę i zgarnia w nią złoto: przeładowana sutana pęka )

Heu! me miserum! O, cóż teraz pocznę?

W co teraz wezmę? O nienasycona,

Nizka chciwości! Było mi poprzestać

Na ćwierci tego, a snadnie-bym uniósł!

Bolesław.

Wiedz, nędzny klecho, żem od twej chciwości

Większy: nie będzie cię ona karała.

Masz tu opończę mocniejszą, a chyżo

Zbierz, coś rozsypał i uchodź z mych oczów.

( rzuca swój płaszcz klerykowi; ten go chciwie porywa i ładuje

weń złoto i.

Cóż to za kleryk?

Wizna.

To lektor biskupi.

Kleryk ( pakując złoto do płaszcza ).

Ksiądz dziekan kazał wiadomość mi zanieść...

Ale te skarby...

( podnosi się blady, drżący )

Miłościwy królu,

Tu w twoim płaszczu co jeszcze się zmieści,

I ja udźwignę... Mam brać?

Wizna ( pogardliwie )

Wszak słyszałeś?

Król ci pozwolił... Lecz z czem ty przychodzisz?

( kleryk nie słucha go, ładuje złoto, mrucząc )

Czyś ty oniemiał? No, gadaj królowi!

( chwyta go za rękę )

KLERYK

( z krzykiem ).

Nie rusz! Nie tykaj!... To jest wszystko moje!

WIZNA 

( wstrząsa nim ).

Opamiętaj się !

KLERYK.

Ha! Co?

WIZNA.

Z czem przyszedłeś?

KLERYK

( wyrywa mu się )

Puść!... Biskup umarł...

WIZNA.

Co mówisz? Aaron?!

KLERYK

O Boże Święty!

(wrzuca na siebie płaszcz pełen złota, słania się pod jego ciężarem i z krzykiem upada; złoto się rozsypuje. — Chwila milczenia).

BOLESŁAW

Co mu się stało?

WIZRNA 

( nachyla się ku klerykom ).

Umarł... nie udźwignął...

BOLESŁAW

( po krótkiej chwili ).

Trupa do rzeki... z całem jego złotem...

( Komornicy wynoszą trupa ).

Podle to plemię; bo który z nich bogacz,

Ten żądny władzy, a który ubogi,

Ten gotów duszę za złoto wymieniać.

WIZNA.

Kogóż wyniesiesz następcą Arona?

BOLESŁAW.

Dosyć już mamy Italów i Gallów —

Niech na stolicach zasiądą Polacy...

Lamberta Zulę ze Starżów wyznaczę:

Dawno na niego mam oko zwrócone...

* * *

ŚWIETLICA DOBROGNIEWY W KRAKOWIE.

( Dobrogniewa i Bolesław. )

BOLESŁAW.

Matko, już dosyć... Już nie mów mi o tem!

DOBOROGNIEWA.

O jakże żal mi Wisławy tej biednej!

Ty nie wiesz, jakich samochcąc się zrzekasz

Skarbów miłości!

BOLESŁAW.

Cóż z niemi bym począł?

Żonę przywiodłem, bo wiem, że ode mnie

Kraj tego żądał. Wisławę szacuję,

Innej niewiasty nie chciałbym mieć w domu:

Ale z nią życiem nie mogę się dzielić...

Tak z nią jak z inną. Ni jam jest dla niewiast,

Ni one dla mnie...

( Wchodzi Wistowa i mały Mieszka. )

MIESZKO 

( nie widząc ojca, biegnie ku Dobrogniewie )

Babciu! mój szpaczek już gadać zaczyna,

Już tak wyraźnie...

DOBROGNIEWA

( ściska go ).

Pozdrów ojca, Mieszko.

MIESZKO.

Ach!

( przestraszony, cofa się do matki ).

Idź do ojca, idź, Mieszko, do ojca...

MIESZKO.

Nie!

( chowa się za matkę ).

BOLESŁAW.

Przyjdź tu do mnie.

WISŁAWA 

( szepce trwożliwie ).

Jeżeli mnie kochasz...

Mama cię prosi...

BOLESŁAW

( surowo ).

Mam czekać na ciebie?

MIESZKO 

( bocząc się podchodzi do ojca, całuje go w kolano i z płaczem do matki ucieka ).

Matko, pójdziemy!...

BOLESŁAW.

To chłopiec ladaco!

Daj mi go tutaj...

WISŁAWA.

Litości, mój królu!

BOLESŁAW  ( ściąga Mieszka do siebie i mocno go stawia przed sobą; ten się zalewa łzami ).

Czy to tak długo cię prosić potrzeba,

Byś szedł do ojca?... A coś ty zaniemiał?!

A ciągle we łzach!... Idź, aż się wypłaczesz...

( odtrąca go od siebie i wychodzi ).

MIESZKO

( płacząc, czepia się matki ).

Ja go się boję, ja tak go się boję!

Niech-by też nie był tak strasznym....

DOBROGNIEMA 

( tuli go do siebie ).

Sierotka!

* * *

DWORZEC WOJEWODY PEŁKI W PROSZOWICACLI.

( Pełka i włodarz jego Gromierz. )

PEŁKA.

Któż tam się zebrał?

GROMIERZ.

To twoi siedlacy,

Kmiecie, rybitwy i ludzie dzierżawni.

PEŁKA.

Czegóż chcą oni?

GROMIERZ.

Nie zgadnę, mościwy...

Skarżyć przychodzą...

PEŁKA.

A, znowu ze skargą?

Gnać ich do licha! To plemię jaszczurcze

Wtedy spokojne, gdy czuje nad sobą

Baty lub palę.., Gnać precz ich kijami!

Gnać ich do domów!... A potem pojedziesz,

I z każdej wioski wybierzesz piątego,

I brać na spytki — kto tego ich uczył,

Tej zuchwałości...

( Wchodzi ksiądz Przemka, pleban z Wierzbna. )

PLEBAN.

Uczyła ich bieda,

Głód dodał siły, a rozpacz śmiałości...

PEŁKA

( do Gromierza ).

Idź. Jutro rano pojedziesz, jak rzekłem.

( Gromierz odchodzi. Do plebana )

Jużem ci mówił to razy kilkoro,

Byś milczkiem siedział i czytał brewiarze,

Gdyś taki mądry, a nie lazł nie w swoje,

Bo cierpliwości mej koniec nastanie.

PLEBAN.

Będzie straszniejsze, gdy ich cierpliwości

Koniec nastanie. A ma się ku temu...

Wyjdź-no ty do nich, sam z nimi pogadaj,

Sam ich rozpytaj... A może naprawdę

Twoi włodarze zanadto ich gniotą.

PEŁKA.

Ja nie wprowadzę takiego zwyczaju,

Bym słuchał kmieci; mam na to włodarzy:

Co oni czynią — to jakbym ja czynił,

Co oni każą — to moje rozkazy...

Nic mi już nie mów -- nie twoje to rzeczy.

Pleban

( po chwili milczenia ).

Zwolnisz Nagoda?

PEŁKA

( zrywa się gniewny ).

Ty znów o Nagodzie?!

PLEBAN

( spokojnie ).

Znowu, i zawsze gdy tylko cię widzę.

PEŁKA

( wściekły ).

Tyś głupi, klecho! Czyż nie wiesz, że Nagod

To wróg nasz wieczny ? Gdy on na swobodzie -

Ja będę w jamie; gdym ja jest na woli —

On być powinien w zamknięciu i w więzach!

Tak było zdawna... Bo Lisy i Proszę

Na Proszowicach nie siedzą pospołu...

My albo oni! Rozumiesz to, klecho?

Za Kaźki czasów jam ujął Nagoda,

Spalił mu dworzec samegom uwięził,

Bo jego ojciec mojego rodzica

Więził, i palił mu dworce i zamki...

PLEBAN.

Więc jeśli nie chcesz go z serca uwolnić,

Przez poważanie kościoła go zwolnij:

Benedyktyni piekarscy nie mogą

Modłów odprawiać, bo je przerywają

Jęki podziemne... Z Sanctissimum kapłan

Drży przed ołtarzem, gdy ryk się rozlega

Z pod nóg, jak gdyby rannego niedźwiedzia...

PEŁKA.

Niech no mi słówkiem poskarży się przeor,

To każę sprzątnąć Nagoda z pod cerkwi —

Bardzo daleko, zkąd krzyczeć nie będzie...

PLEBAN.

Twarde masz serce

PEŁKA.

Więc nie kuś się o to,

Był miał je zmiękczyć.

PLEBAN.

Są króle nad wami,

Pany wielmożne!

PEŁKA.

Nieprawda! Nademną

Jest król Bolesław, ale nad panami,

Wszystkiemi razem, niema nigdzie króla.

Każdy z nas, panów, ma swego Nagoda...

Niech-by spróbował ich wszystkich król zwolnić,

To-by się zwolnił sam rychło z korony...

( Wchodzi dworzanin. )

DWORZANIN.

Dworno przybyli zięciowie z żonami.

PEŁKA

( do plebana ).

Próżna twa mowa — nic u mnie nie wskórasz.

( Pleban milcząc odchodzi. — Wchodzą Mikołaj z Zembocina i Małgorzata, za nimi Mścisław z Bużenina i Krystyna. )

MŚCISŁAW.

Witamy, ojcze...

MIKOŁAJ.

Witamy cię, panie...

( całują wraz z żonami rękę Pełki. )

PEŁKA.

Witajcie... Cóż was tu do mnie sprowadza?

MIKOŁAJ.

Słuchy chodziły, żeś, panie, zaniemógł?

PEŁKA.

A cóż ci z tego?

MIKOŁAJ.

A widzę was w zdrowiu.

PEŁKA

( z niechęcią ).

Co ty wiesz o tem, czy zdrów ja, czy nie zdrów....

MIKOŁAJ.

Więc na wyprawę z rycerstwem pójdziecie?

PEŁKA  

( opryskliwie ).

A czyś ty przystaw, że tak dopytujesz?

MIKOŁAJ.

Nie, panie ojcze, lecz ja ze Mścisławem

Ciągnę.....

PEŁKA.

To sobie ciągnijcie do woli.

MIKOŁAJ.

Więc cię prosimy, mościwy nasz ojcze

Byś nasze żony wziął pod swą obronę;

Bo Proszowice zamczyste i mocne,

Gdy nasze dworce..

PEŁKA.

A cóż, u kaduka!

Czym jest piastunem żon waszych cacanych?

MIKOŁAJ.

Kłopotu z niemi nie będzie — nie małe,

Ani to dziewki..

PEŁKA.

Ba! wdowy słomiane,

To jeszcze gorzej!... Lecz wasza w tem głowa...

Ja nie pojadę, bo mnie się te hece,

Na nic nie zdają.

MŚCISŁAW.

A czemu tak, ojcze?

PEŁKA.

Po co wyprawę tę Bolko zamyśla?

Czego mu chce się? Brakuje mu czego?

Wszyscy na okół składają mu hołdy:

W Węgrzech króluje ten, kogo on sadzi;

Władysław czeski do nóg mu się zniżył;

W Kijowie raz już Izasława wsadził

I nagiął karków potężnie sąsiadom,

Grody i ziemie Czerwieńskie zabrawszy.

Czegoż mu jeszcze?

( Chwila milczenia )

MIKOŁAJ.

Król rozkazuje — my słuchać musimy,

Taki nasz urząd... Nie dacie nam ludzi?

Pełka

( mrukliwie ).

Ani jednego:

MIKOŁAJ.

A żona ostanie?

MŚCISŁAW.

I moja także?

PEŁKA.

Ja córek nie gonię...

MIKOŁAJ.

Jadę spokojny. Dzięki wam... Żegnajcie...

( Nizko mu się kłania; ten milczy. Do żony )

Żegnaj, Małgosiu, módl czasem się za mnie.

MAŁGORZATA.

Żegnajcie, mężu. Niech Bóg was prowadzi!

Wracajcie zdrowo, wesoło a prędko...

( Mikołaj całuje ją w czoło, kłania się obecnym i odchodzi ).

MIKOŁAJ

( ode drzwi ).

Mścisławie, za mną!

KRYSTYNA

( wiesza się mężowi na szyję ).

Ja ciebie nie puszczę!

Tyś mój, nie pański! Co ja, nieszczęśliwa,

Pocznę bez ciebie? Oj biada mi, biada!

Oj, źle mi, źle mi... Ratujcie! ( mdleje ).

MŚCISŁAW.

O Boże!

Ratujcie!... Boże!...

MAŁGORZATA

( krząta się koło siostry ).

Zemdlała... Podajcie

Wody czemprędzej...

MŚCISŁAW

( biega po pokoju jak nieprzytomny ).

O! wody! wody! Krystyno! Aniele!

Ocknij się! Żono! Otwórz swe oczęta!

Patrz-no — ja płaczę!...

PEŁKA

( wstaje gniewny ).

Oj, dębczaka na was!

( odchodzi ).

KRYSTYNA 

( budzi się ).

Jeśli mej śmierci nie żądasz — pozostań..

Ja cię nie puszczę!...

GŁOS MIKOŁAJA

( ze dworu ).

Hej! Bywaj! Mścisławie!

MŚCISŁAW.

Idę!... Bądź zdrowa!...

( Ściska namiętnie żonę, rozrywa jej ręce, na swej szyi splecione, i ucieka. — Krystyna zanosi się od płaczu. )

MAŁGORZATA 

( w oknie, z uśmiechem ).

Niech Bóg prowadzi cię, drogi małżonku!

( chwila milczenia. )

Już siedli na koń... Ruszyli... Już w bramie...

Krysto, twój Mścisław powiewa ci chustą...

KRYSTYNA.

Nie chcę go widzieć... On nie mąż — okrutnik!

( płacze. )

MAŁGORZATA 

( drżącym głosem ).

Już zawracają.. Za górę wjechali...

O Boże wielki!

( wybucha płaczem )

KRYSTYNA 

( zdziwiona ).

Małgosiu, ty płaczesz?

Ty płaczesz także? A skądże u ciebie

Te łzy się biorą? Dopieroś pod oknem

Ząbki szczerzyła...

MAŁGORZATA.

Ileż mię kosztował

Ten gorzki uśmiech!

KRYSTYNA.

Ale całą drogę,

Gdy ja tonęłam we łzach, tyś spokojnie

Z mężem mówiła... Co tobie się stało?

Ty teraz płaczesz?

MAŁGORZATA.

A twojeż, Krystyno,

Łzy, czy już wyschły ?

KRYSTYNA 

( wstaje ).

Łzy moje? Naprawdę,

Nie będę płakać. po tym niewdzięczniku!

( płacze )

Ja go nie cierpię!... Zły, Mścisław, okrutny!

( płacze. Wchodzi Zaklika i Elżbieta. )

ELŻBIETA.

Witajcie, siostry.... Płaczecie? Dla czego?

KRYSTYNA

( rzuca jej się na szyję ).

Halszko! O Halszko! Tyś z nami, o luba!

ELŻBIETA 

( całuje obie ).

A no, mój dziadek z chorągwią wyrusza,

Chciał mię ostawić, lecz jam też nie głupia,

Żebym ostała: uparłam się jechać

Na dwór królowej — i oto mię wiezie..

KRYSTYNA.

Co ci po dworze? Zostań lepiej z nami:

Nas ojciec przyjął... My tu przebędziemy

Całą wyprawę...

ELŻBIETA.

Ty także, Małgosiu?

MAŁGORZATA.

I ja.

ELŻBIETA.

A płaczesz! Ej, zawsześ jednaka !

( do męża )

I czegoż stoisz? I cóż na mnie patrzysz?

Idź ojca szukać..

ZAKLIKA.

Helżunio, odjeżdżam...

ELŻBIETA.

To jedź już sobie... A ruszaj do ojca.

ZAKLIKA.

A gdzie jest ojciec?

KRYSTYNA.

U siebie zapewne.

( Zaklika odchodzi. )

ELŻBIETA.

O Krysto, Krysto! O jakżem nieszczęsna!

Cała ma młodość przechodzi tak marnie

Przy tym obmierzłym Zaklice!

MAŁGORZATA.

Co mówisz?

ELŻBIETA.

A cóż mam skrywać? Wam dobrze — wy macie

Wszystko co chcecie — ja nic nie mam zgoła,

Nic nie mam zgoła!... Ha, jam też gotowa

Lada kmieciowi lub słudze zawisnąć

Na młodej piersi, by męża w nim znaleźć...

MAŁGORZATA,

Upamiętaj się!

ELŻBIETA.

Niecierpię kajdanów,

Co mię zakutą przy próchnie trzymają!

KRYSTYNA.

Cicho! Ktoś idzie...

( Wchodzi Kachna szafarka, za nią Gromierz niesie tacę z owocami i miodem ).

KACHNA

A stare wspomnijcie,

Wy, łabędzice bialutkie! Skosztujcie

Moich zapasów... Czy dawne to czasy,

Gdyście wy we trzy, przez okienko wlazłszy

Do mej spiżarki, jak dzikie Jaćwieże

Pustoszyłyście!... Hej, hej! miły Boże!

Czemuż to żadna z was niema dziateczek?

Moja śpiżarka znów pełna; a któż ją

Będzie rabował?

( Gromierz odchodzi. Podchodzi do Elżbiety ).

Skosztuj-że ty, pani...

Kijowski owoc... Lubiłaś go przecie...

ELŻBIETA.

A kto ten chłopak?

KACHNA.

To Gromierz, dziecino,

Gromierz, zabyłaś ?

ELŻBIETA.

Ach, Gromierz! No patrzcie,

Jak to wyrosło!

( wchodzi Zaklika ).

ZAKLIKA.

Już pora... odjeżdżam...

Ty możesz zostać u ojca, Helżuniu...

Siostry, żegnajcie...

KRYSTYNA.

Żegnajcie!

MAŁGORZATA.

Bóg prowadź!

ZAKLIKA.

Bóg z tobą, Halszko...

( chce ją pocałować )

ELŻBIETA 

( odtrąca go ).

Przy ludziach?! Oszalał!

ZAKLIKA

( patrzy na nią czuie, trzymając jej rękę ).

O niewolniku swym starym pamiętaj...

Bądź zdrowa, żono... Skarbem rozporządzaj

Po swojej woli..

( wraca ode drzwi )

Żegnaj mi, Helżuniu!

( wyciąga do niej ręce, ona się odwraca; on wzdycha ciężko, macha ręką i prędko wychodzi. )

MAŁGORZATA.

Biedny Zaklika!

ELŻBIETA

( szepce ).

Bodaj nie powrócił!

* * *

Rok 1071.

SALA NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

( Wchodzą rycerze i drużynnicy. — Zaklika niesie chorągiew królewską; Mikołaj z Zembocina niesie miecz. — Za nimi Mścisław z Bużenina i Sieciech. )

MŚCISŁAW 

( do Zakliki ).

Nie zapomnijcie królowi rzec słówko

O mnie. chorąży.

ZAKLIKA.

Stój tutaj, przy boku.

MIKOŁAJ.

Co to pomoże? król gniewny na Pełkę.

Więc Pełkowicom dostanie się także.

MŚCISŁAW.

Ty się jednakże nie boisz...

MIKOŁAJ.

A kto ci

O tem powiedział? Jest starszych tu dużo,

I ci się boją.... Ot spytaj Zakliki:

Na całym świecie on tylko jednego

Króla się boi....

MŚCISŁAW

( półgłosem ).

I swojej Helżbiety.

SIECIECH.

Ha, stryj Zaklika odmłodniał! Patrzajcie,

Jak dzielnie ujął chorągiew...

ZAKLIKA.

Mieszkowi

Jam chorążował, gdyś ty nie żył jeszcze...

Pańska chorągiew do rąk mi przyrosła.

MŚCISŁAW.

Że też to ojciec nie przybył!

MIKOŁAJ.

Podobno

Stary od niego poselstwo odprawi...

( Dzwony. )

MŚCISŁAW.

A cóż się stało ?

( Wchodzi Kanclerz. )

KANCLERZ.

Obran nowy biskup.

WSZYSCY.

Kto?

KANCLERZ.

Sczepanowski Stanisław.

MIKOŁAJ

( zdziwiony ).

Chudzina ?!

KANCLERZ.

Tak chciał Bolesław.

( Wchodzi do wewnętrznych pokoi. )

SIECIECH.

Nie długo się cieszył

Zula swą mitrą...

ZAKLIKA.

Posłuchaj-no, Sieciech,

Czy Szczepanowski ten czasem nie z tamtych,

Z kteremiś sądził się o włókę ziemi

Gdzieś w Piotrowinie, czy też w Blizkowicach ?

SIECIECH.

Z tamtych jest, stryju.

MIKOŁAJ.

Lecz to jest ród kmiecy!

ZAKLIKA.

No, no, co na to-by Zula powiedział:

Bez zawołania, gołota, syn kmiecia,

Wkłada infułę i bierze pastorał

Po nim, Toporze!

SIECIECH.

Słyszeliście stryju,

Co rzekł ksiądz kanclerz: tak chciał król Bolesław!

( Dworzanin wchodzi. )

DWORZANIN.

Król miłościwy!

(Otwiera drzwi na ściężaj. Wchodzi Krol z Izasławem; za nimi Dobrogniewa, Wisława z Mieszkiem i dworskie kobiety. )

GŁOSY.

Na długie żyj lata!

KRÓL.

Zdrowi, rycerstwo!

ZAKLIKA

(z chorągwią w ręku przyklęka przed królem).

Mój królu i panie!

Otom znów tutaj. Już dałeś mym starym

Kościom wypocząć. Już dziś, wydobrzały,

Staję przy tobie, jak stałem przy ojcu

I dziadzie twoim...

KRÓL 

(kładzie mu ręce na ramiona).

Żyj długo, Zakliko!

Wierzę, że póki będziemy pospołu,

Wróg nas nie zmoże...

(Zaklika wstaje. )

I tyś jest, Mikołaj ?

MIKOŁAJ.

Nie ma tak mocnych łańcuchów, mój krółu,

Które-by mogły mnie w domu powstrzymać,

Gdy ty wyruszasz.

ZAKLIKA.

Miłościwy królu,

Przyjmij ode mnie poselstwo pokorne...

KRÓL.

Od kogo, stary ?

ZAKLIKA.

Od teścia mojego.

KRÓL 

(marszczy brwi).

Od wojewody? Gdzież ten wojewoda?

Czy jego urząd, na swojem dworzyszczu,

Siedzieć, gdy hufy krakowskie ruszają?

Czegóż chce Pełka?

ZAKLIKA.

Byś względny byt, prosi,

Jego starości; byś raczył darować,

Że z łoża zwlec się nie może, ni pełnić

Swych obowiązków, i za to nie karał.

KRÓL.

Wszebór! ty będziesz mi wojewodował.

Przed wojewodą niech stanie kasztelan.

WSZEBÓR. 

Służby me ścielę pod stopy twe, panie.

KRÓL.

Dobrześ poselstwo swe sprawił, Sieciechu.

Masz łańcuch złoty... A jesteś od dzisiaj

I podkomorzym i wojskim krakowskim.

SIECIECH

Dzięki ci, panie!... Pozwól iść za tobą...

KRÓL.

Musisz pozostać. Władysław nie ciągnie, —

A cóżby począł tu w mieście bez ciebie ?

( Zaklika i Mikołaj prowadzą przed króla Mścisława, który klęka.) 

ZAKLIKA.

Przyjm ku swej służbie, miłościwy królu,

Szwagra naszego.

MIKOŁAJ.

To Mścisław z Różyców,

Jest mężem córki Pełkowej Krystyny.

KRÓL.

Rad-em ci, Mcisław. Dostąp tej powagi

Co obaj starsi szwagrowie, a będziesz

Również mi wdzięcznym i miłym.

MŚCISŁAW.

O królu!

Choć-em nie wojak, lecz pod takim, jak ty,

Wodzem i mnich się w witezia zamieni!

(We drzwiach zamięszanie. Wchodzi Duchowieństwo. Na czele jego kroczy Biskup Stanisław. Obecni, prócz króla, klękają. Biskup błogosławi wszystkich, potem podchodzi do króla i klęka przed nim. )

BISKUP.

U nóg twych klękam, miłościwy królu,

Pełen wdzięczności, lecz i pełen trwogi,

Ażali sprostam nowemu zadaniu.

Czy będę umiał, prowadzony dotąd,

Innych prowadzić? Azali-ż potrafię

Być twą prawicą, twem dobrem natchnieniem ?

Czy będę umiał zgadywać twe myśli,

I drogi serca twojego poznawać ?

Królu i panie! Wyniosłeś mię z prochu

Na tron; włożyłeś na wątłe me barki

Ciężar olbrzymi... Jeżeli przedwcześnie

Pod nim nie padnę, przyrzekam ci, królu,

Że samowiednie ni na krok jedyny

Ze szlaków służby kościelnej nie zboczę;

Że, broniąc wiary i cerkwi mej, stanę

Przeciwko wszystkim - nawet przeciw tobie!

KRÓL.

Dobrześ powiedział. Chcę, byś twym kościołem

Rządził rozumnie, cnotliwie i godnie...

W obronie wiary ja stanę przy tobie,

W obronie prawdy ty stój zawsze przy mnie.

Chcę, gdy powołam do rady cię mojej,

By twoje słowa, bezwględne i szczere,

Nie oszcędzały nic... Masz-li odwagę

Zawsze mi prawdę rzetelną powiadać,

Chociaż-byś wiedział, że jest mi niemiłą ?

BISKUP. 

Mam.

KRÓL.

Wstań, biskupie.

(Biskup wstaje, król go całuje. )

Tem pocałowaniem

Ja cię namaszczam na ciężką twą służbę...

Rządź krajem razem z Pełką wojewodą;

W rzeczach ważniejszych naradzaj się z matką,

A w najważniejszych — szlij do mnie posłańców.

( do Izaslawa )

Bądźcie mi gościem, miłościwy kniaziu...

Sprawę tej krzywdy, co wam wyrządzono,

Biorę w swe ręce.

IZASŁAW.

Niezawodne ręce!

Całą mą przyszłość spokojny w nie składam.

KRÓL.

Teraz — żegnajcie!

( Zaklika podnosi chorągiew. Rycerstwo za sceną intonuje "Boga-rodzica". )

BISKUP

( wznosi ręce ).

Niech Bóg was prowadzi!

KRÓL.

Matko, żegnajcie...

DOBROGNIEWA

( ściska go ).

Gorące modlitwy

Będziemy słali w niebiosa za ciebie...

WISŁAWA 

(we łzach, schyla mu się do nóg).

Aż do powrotu twojego, mój królu,

Nie zwlekę z siebie szat wdowich-żałobnych!

KRÓL.

Żegnajcie, pani.

( Kładzie rękę na głowie syna )

Gdybym nie powrócił

On będzie królem... A gdzie jest Władysław?

SIECIECH.

W tumie się modli zabiegnie ci drogę...

KRÓL.

Na koń! Żegnajcie!

(Obecne na scenie rycerstwo łączy swe glosy w śpiewie ze stojącem na dworze. Król nie oglądając się wychodzi; za nim wszyscy. Pozostają królowe i Mieszko. )

MIESZKO

( łamie ręce ). 

Ojciec pojechał, a jam go nie żegnał!

WISŁAWA.

On wróci, synu...

MIESZKO.

Lecz on o tem nie wie,

Żem, krzyżem leżąc, noc całą się modlił

Za jego zdrowie... Że bardzo go kocham...

DOBROGNIEWA.

Pan Bóg wie o tem: pan Bóg mu policzy

Twoje modlitwy...

( Krzyki i pienia coraz się oddalają. ) 

Módlmy się za niego.

MIESZKO

( klęka przy niej i składa ręce do modlitwy. ) 

Boże najświętszy! Chroń ojca mojego!

PUSZCZA.

Na środku sceny niewielkie wolne miejsce, na którem widać zgliszcza spalonego drewnianego kościołka. Pośród nich zakratowany otwór do jamy.

— Gdzieniegdzie jeszcze bucha płomień.

( Za sceną krzyki i zgiełk walki. Kilkoro kmieci przebiega scenę. — Po chwili wchodzi władyka Czai, wstępuje na środek ruin i zaczyna trąbić w róg, który ma przez plecy zawieszony. — Powoli ze wszystkich stron schodzą się ludzie z gminu, kmiecie, drobni władycy, zagrodnicy. Czai trąbi, aż się cala scena napełnia. Ostatni wchodzi władyka Midura ).

MIDURA.

Jeszcze nie wszystkie z tych popów wycięte..

CZAL.

Na wiec! Hej, na wiec! Na wiec pospolity!

GŁOSY

(z poza sceny, coraz dalsze). 

Hej, na wiec, ludzie! Na wiec, ludzie! Na wiec!

MIDURA.

Rzezać ich dalej!

CZAL.

Wiecować będziemy!

Hola! Zaniechać pogoni! Niech ujdzie

Wrogów kilkoro, by miał kto roznosić

Wieści o klęsce.

MIDURA.

Wyrzezać do nogi!

CZAL.

Kto-by się ruszył, łeb temu rozwalę!

Na wiec, powiadam!

MIDURA.

A ja każę rzezać!

Wyrżniemy wszystkich — a wtedy na wiece...

CZAL

(podnosi na niego siekierę, ale się wstrzymuje i spuszcza ją ku ziemi).

Stójcie, czekajcie... Nas wprzódy rozsądźcie...

Wiecu ty wielki, stanów, kto ci będzie

Głową, kto ręką...

GŁOSY.

Oba-ście nam głową!

CZAL.

Tak być nie może. My sobie-śmy równi:

Ja każę stanąć, a on każe ruszać;

Ja chcę na Kraków, a on na Sandomierz;

Ja pędzę ludzi na nory klasztorne,

A on na panów... Gdy dalej tak pójdzie —

Wszyscy zginiemy. Nam głowy potrzeba,

A my obadwa, jak dwie ręce, równi...

Rozsądź nas, wiecu: kto z nas ma być większym?

(W tłumie powstaje głuchy szmer. )

PARĘ GŁOSÓW.

Gdzie ojciec Radoch? Niech on pierwszy mówi...

GŁOSY.

Ojcze Radochu! Prowadźcie Radocha!

On pierwszy mówi!...

( Dwóch ludzi wprowadza prawie stuletniego kmiecia Radocha, ślepego, z długą białą brodą, odzianego w łachmany i łapcie. Czal i Midura zstępują niżej i stają koło niego. )

CZAL.

Czy słyszałeś, ojcze?

Kogo z nas stawisz kniaziem? Jam z Kraśnika

Czal Gościeradów... Zasługi mam wielkie,

Bom lat dwadzieścia wysiedział w ciemnicy,

A włości moje córki rozszarpały,

Gdy szły za panów... A w te lat dwadzieścia

Żadna człowiecza dusza nie zajrzała

Do mnie. Co psy nie dojadły na dworze,

To mnie rzucano... Ha, czasem zięciowie

Krzyczeli ku mnie: "nie chcesz zdychać, stary?"

Tyłem też tylko słyszał ludzkich głosów...

Córki podobno pomarły już dawno; Nic o nich nie wiem...

MIDURA.

Mnie syn sprzedał panu,

Dał w dyby zakuć... A było to wtedy,

Gdy Kaźko wracał... Syn do mnie przychodził,

Mamił mię nową swą wiarą niemiecką;

A gdym jej nie chciał, przeklął mnie, wziął na się

Czarne ubranie i w klechę się zmienił...

Jam jest Midura z Racławów Opolskich.

Ojca mojego znaliście — prowadził

Woje Masława; dziad wojewodował

Przybuwojowi... Bośmy wszyscy z rodu

Wrogi i niemców, i panów, i królów...

( Chwila milczenia ).

GŁOSY.

Kto z nich godniejszy? Równi są boleścią...

Ojcze Radochu, który będzie kniaziem?

RADOCH.

A gdzie jesteśmy?

GŁOSY.

W Proszowickich borach. Radoch. A w którem miejscu?

GŁOSY.

W Piekarskiej nizinie.

RADOCH

A gdzież jest klasztor białych zakonników,

Co tu zbudowan?

GŁOSY 

( tłumnie i radośnie ).

Z dymem poszedł, ojcze!

Mnichy wyrżnięte... Kościół w gruzach leży

Na jego gruzach ty siedzisz, Radochu!

RADOCH

A więc nie darmo mi noc dzisiaj całą

Duchy i widma spoczynku nie dały!..

On tu być musi... I w życiu i w zdrowiu...

(wstaje)

Hej tam, z młodzieży! Szukajcie, w zwaliskach

Musi być otwór do jamy Proszowej...

Tam siedzi kniaź wasz...

GŁOSY.

Jest dziura w żelazie...

RADOCH.

Cicho... Prowadźcie mnie, ludzie... W tej jamie

Kniaź i władyka Proszowej zamknięty...

( prowadzą go nad otwór jamy. Wszyscy kupią się koło niego ciekawie ).

Kniaziu Nagodzie, czy ty jeszcze żyjesz?

( milczenie )

Kniaziu Nagodzie, bracia cię wołają !

Ziemia cię woła, chodź ziemię ratować!

GŁOS Z JAMY.

Odstąp się, leszy !

CZAL.

Żyje ! Do roboty!

Wyciąć mu otwór naokoło kratek...

( kilkoro kmieci wyrębu je otwór około jamy. )

A nie żałować toporów, ni drzewa,

Bo Nagod duży, szerokiego ciała..

RADOCH.

Kniaziu, wychodźcie!

GŁOS. 

Nie wyjdę!

RADOCH.

Wychodźcie!

Na świat, na wolę, na sionko, na bitwy!

GŁOS.

Zczeźnij! Nie wyjdę!... Takie wdzięczne glosy

Nie raz słyszałem... Słyszałem pożary,

Wyrąbywanie mych zapór, a potem

Głosy, wołanie na wolność, na życie...

I ja się piąłem do nich, pazurami

I kłami ścian się czepiając... Padałem...

A potem znowu wołało, i znowu

Lazłem na ściany bez tchu i pamięci...

A dziura była zamknięta, jak pierwiej !

CZAL.

Patrz! Widzisz otwór? Jam ci go wyrąbał —

Przez niego widne ci niebo i lasy...

GŁOS.

A! gdym się tarzał tu w swojej posoce,

Przez otwór widne mi było i słonko

I niebo sine i drzewa zielone...

Zapach tu moich sosen dolatywał!...

Wszystko to było mamidło czartowskie,

Tak, jak i teraz!... Przepadnij, poczwaro!

Już dziś mię na to nie złapiesz, nie złapiesz!..

CZAL.

Ja cię przekonam... Kiedyś miał miecz w garści?

GŁOS.

Wczoraj, onegdaj... Co dzień, co noc Dziwy Znoszą mi miecze, topory i strzały...

CZAL.

To we śnie, stary...

(odpasuje swój miecz). 

GŁOS.

O! bo ich nie ujmę!...

CZAL.

Ten ujmiesz przecie...

(Rzuca mu swój miecz. — Chwila milczenia. — Z jamy wychodzi głośny okrzyk. )

Co tam się stało? Nagod?

GŁOS.

Kto mię woła?

CZAL. 

Radoch, Midura, Czal i wszyscy kmiecie...

GŁOS.

Ten mię uranił, ten ciężki!.. Bogowie!..

CZAL.

Sam wyjść nie zdoła... Spuszczajcie mu kłodę..

(Kmiecie spuszczają do jamy belkę. Po chwili z niej się pokazuje, wyłażąc z trudnością, Nagod. Jest-to starzec przeszło 80-o letni, prawie nagi, z długiemi siwemi włosami i dużą białą brodą. — Obecni witają go okrzykiem radości i wynoszą z jamy. )

NAGOD

(roztwiera ramiona).

O wola, wola!

(upada na ziemię). 

RADOCH.

Macie teraz kniazia.

(odchodzi).

CZAL.

Kniaziu! Nagodzie!

MIDURA.

Kniaziu ! Druhu stary!

(Nagod z trudnością się podnosi przy pomocy obecnych; usiada na kłodzie opalonej, miecz trzymając między kolanami).

NAGOD.

Nic, nic... To przejdzie... Światło oślepiło,

Woń lasów oddech mi zatamowała,

Wola mi głowę odurzyła... Tyłem

Lat już w niewoli był, ziemią oddychał,

Ciemności widział... Ilem siedział w jamie?

CZAL.

Lat ze trzydzieści...

NAGOD.

Tak... lat ze trzydzieści W jamie siedziałem... Kto dzisiaj panuje ?

CZAL.

Szczodry Bolesław

NAGOD.

Z rodu Piastowego ?

CZAL.

Syn Kazimierza,

NAGOD.

Sprośne wilcze plemię!

Musiał się wdać w Bolesława Grubego,

Gdy dat mię w jamie tak długo wytrzymać...

Ktoście wy? Liców nie mogę rozpoznać.

Lecz głosy znane...

CZAL.

Jam Czai.

MIDURA.

Jam Midura.....

NAGOD.

Czalu! Miduro! Więc znów górą kmiecie:

MIDURA.

Znowuśmy górą. Patrz, ile tu naszych —

A będzie więcej. Rozbiegli się ludzie,

Z więzów zwalniają i z jam wyrąbują.

Słyszno, że Czoran już jest na wolności;

Działosz wypuścił swych kmieci na Szlązko...

Słuch o wolności po ziemi się rozszedł...

Panowie zbiegli, kasztele znów górą,

Klasztory górą... A Bolko nic nie wie,

Siedzi na Rusi... Znów nasza jest górą,

Kmieci, władyków i wiary rodzimej!

CZAL.

Dwory w płomieniach: Podgaje spalone,

W Skalmierzu kmiecie setnika zabili,

Jaksy uciekli, Książ zgorzał... A cała

Pełki dziedzina toporem i ogniem

W niwecz zwalona...

NAGOD

( wstaje ).

I z Proszowicami?

CZAL.

Nie, te obronne. Pełka naszej sile

Nie bardzo wierzy; lecz z białych wiedunów,

Cośmy wycięli tu nad twem więzieniem,

Dwoje uciekło, to mu opowiedzą.

NAGOD.

A gdzie jest Pełka? Czy żyw?

CZAL.

Na Krakowie

Jest wojewodą.

NAGOD.

I siedzi w Proszowej ?

CZAL. 

Siedzi...

NAGOD.

Więc prowadź nas na Proszowice!

Gdzie twoję woje?

CZAL.

Pod karczmą Zębocką...

Lecz tu się ludzie zebrali na wiece

Kniazia stanowić... Ty będziesz nam kniaziem!

GŁOSY

Prowadź, Nagodzie!

MIDURA.

Kniaziu miłościwy,

Czołem ci biję!

NAGOD.

Jam stary, osłabły...

Żyję zaledwie...

CZAL.

Gdy Pełkę obaczysz Wróci ci siła i lat ci ubędzie...

Tyś naszym kniaziem! Niech żyje kniaź Nagod!

TŁUM 

(otacza Nagoda).

Tyś naszym wodzem, tyś kniaziem, Nagodzie!

Prowadź na Pełkę! Górą nasz kniaź Nagod!

(radosne okrzyki. Unoszą Nagoda. )

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo2600fix.sh demo2600.sh demo.sh demo.sh~ dodatkowe dopasowanie.sh dop.sh find_demo2600.sh find_demo.sh find_fontmod2600.sh find_fontmod.sh find_indent.sh find_netpress2600.sh find_netpress.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod2600.sh fontmod.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress2600.sh netpress.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

PROSZOWICE. DWORZEC PEŁKI. ŚWIETLICA ELŻBIETY. WIECZÓR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BRZESKO. KOMNATA WE DWORCU SIECIECHA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BRZEG BUGU. NA PRZODZIE STOI KURNA CHATA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SALA NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SALA RADNA NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

REFEKTARZ KLASZTORNY W MOGILNIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POKÓJ KRYSTYNY NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POKÓJ BISKUPA STANISŁAWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 -go Kwietnia 1079 r.

PRZED KOŚCIOŁEM ŚW. MICHAŁA NA SKAŁCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RYNEK KRAKOWSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LAS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SALA TRONOWA NA ZAMKU KRAKOWSKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOSPODA ARCYBISKUPA GNIEZNIEŃSKIEGO W KRAKOWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SYPIALNA KOMNATA BOLESŁAWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej